Μεγάλο κείμενο αν βαριέσαι απλά φύγε, αν μείνεις θα σου αρέσει το υπόσχομαι.
Πάμε;
Η ταινία του '37, το πρώτο πλήρως animated μεγάλου μήκους έργο της Disney, δεν αντιμετώπισε το σπίτι ως απλό φόντο. Ο ίδιος ο Disney ήθελε ο χώρος να έχει ψυχή, βάθος, βάρος, ατμόσφαιρα, να μη βλέπεις απλώς ένα δωμάτιο, αλλά να νιώθεις ότι μπαίνεις μέσα του.Και γι’ αυτό το σπίτι των νάνων δεν σχεδιάστηκε σαν επίπεδη ζωγραφιά, αλλά σαν αληθινό χωρικό αντικείμενο. Ο Ken Anderson, ο art director είχε αρχιτεκτονική εκπαίδευση, κατασκεύασε τρισδιάστατο μοντέλο του σπιτιού, ώστε οι animators να μπορούν να μελετούν το φως, τις σκιές, τις γωνίες, τον όγκο, την εσωτερική λογική του χώρου. Έβαζαν μικρές χάρτινες φιγούρες μέσα στη μακέτα, άλλαζαν τις πηγές φωτός και παρατηρούσαν πώς πέφτουν οι σκιές πάνω στα ακανόνιστα ξύλινα και πέτρινα backgrounds.
Αυτό από μόνο του δείχνει κάτι πολύ σημαντικό, ότι δεν ήταν απλά μια διακοσμητική φαντασία, ήταν σκηνογραφική αρχιτεκτονική. Ήταν ένας χώρος που έπρεπε να πείσει το μάτι ότι υπάρχει και το σώμα ότι μπορεί να κατοικηθεί.Η δύναμη του σπιτιού φαίνεται αμέσως επειδή εμφανίζεται μετά από μία από τις πιο αγχωτικές σκηνές του κλασικού animation, τη φυγή της Χιονάτης μέσα στο δάσος. Εκεί το δάσος γίνεται εφιάλτης. Τα κλαδιά μοιάζουν με χέρια, οι κορμοί με πρόσωπα, το φυσικό περιβάλλον χάνει κάθε αναγνωσιμότητα και μετατρέπεται σε ψυχικό τοπίο τρόμου. Έτσι, η Χιονάτη δεν κινείται απλώς μέσα στη φύση, κινείται μέσα στον πανικό της. Ο χώρος δεν την προστατεύει, την καταπίνει. Και ακριβώς μετά από αυτή την υπερφόρτωση φόβου έρχεται το σπίτι των νάνων. Αυτό είναι το πρώτο μυστικό της ασφάλειάς του, δεν το βλέπουμε σε ουδέτερη στιγμή. Το βλέπουμε αφού έχουμε τρομάξει. Άρα η θαλπωρή του δεν είναι μόνο οπτική, είναι νευρολογική ανακούφιση. Ο εγκέφαλος περνά από το χάος στην αναγνωσιμότητα, από την απειλή στο περίβλημα, από το άγνωστο στο κατοικήσιμο. Το σπιτάκι είναι η απάντηση της ταινίας στον τρόμο του δάσους. Είναι σαν να λέει, έξω υπάρχει το ασυνείδητο, μέσα υπάρχει η ασφάλεια.
Η αρχιτεκτονική του σπιτιού είναι φτιαγμένη για να παράγει ακριβώς αυτό το συναίσθημα. Είναι μικρό, χαμηλό, ασύμμετρο, ξύλινο, πέτρινο, με καμπυλωτή στέγη, μικρά παράθυρα, καμινάδα, ζεστό φωτισμό και αίσθηση χειροποίητης ατέλειας. Δεν έχει την ψυχρή γεωμετρία του παλατιού της Βασίλισσας. Δεν έχει κάθετες γραμμές εξουσίας, ούτε μνημειακή συμμετρία. Το παλάτι είναι μεγάλο αλλά νεκρό, το σπιτάκι είναι μικρότερο αλλά ζωντανό. Αυτή είναι μία από τις πιο όμορφες αντιθέσεις της ταινίας. Η εξουσία κατοικεί σε έναν χώρο ψυχρό, σκληρό, επιβλητικό, σχεδόν απάνθρωπο. Η αγάπη κατοικεί σε έναν χώρο χαμηλό, ατελή, γεμάτο πράγματα, γεμάτο χρήση. Το σπίτι των νάνων μοιάζει να έχει φτιαχτεί από χέρια, όχι από αρχιτέκτονα εξουσίας. Κάθε αντικείμενο δηλώνει καθημερινότητα. Τα πιάτα, τα κρεβάτια, οι καρέκλες, το τραπέζι, η εστία, τα σκεύη, η ακαταστασία, όλα λένε το ίδιο πράγμα, εδώ ζουν κάποιοι. Και αυτό είναι βαθιά καθησυχαστικό, γιατί το κατοικημένο είναι πάντα λιγότερο τρομακτικό από το άδειο. Αν το δούμε με όρους περιβαλλοντικής ψυχολογίας, το οίκημα αυτό συνδυάζει ιδανικά το λεγόμενο prospect και refuge, έχεις δηλαδή αίσθηση καταφυγίου, αλλά και δυνατότητα εποπτείας. Τα μικρά παράθυρα επιτρέπουν επαφή με το έξω χωρίς πλήρη έκθεση. Η πόρτα δηλώνει σαφές όριο. Η χαμηλή στέγη λειτουργεί σαν προστατευτικό κέλυφος. Το εσωτερικό είναι αρκετά μικρό ώστε να γίνεται άμεσα κατανοητό, αλλά όχι τόσο στενό ώστε να προκαλεί κλειστοφοβία. Ο θεατής καταλαβαίνει γρήγορα πού είναι το τραπέζι, πού είναι η εστία, πού κοιμούνται οι νάνοι, πού βρίσκεται το παράθυρο, από πού μπορεί να έρθει κάποιος.
Αυτή η χωρική αναγνωσιμότητα είναι βασική για την αίσθηση ασφάλειας. Ο τρόμος γεννιέται συχνά από το "δεν ξέρω τι υπάρχει γύρω μου". Το σπίτι κάνει το αντίθετο, σου επιτρέπει να προσανατολιστείς αμέσως. Είναι μικρό σύμπαν με σαφείς κανόνες.Το φως είναι επίσης καθοριστικό. Στο σπίτι των νάνων δεν έχουμε εκτυφλωτικό φως, έχουμε ζεστό, τοπικό, κατοικημένο φως. Είναι το φως της εστίας, του εσωτερικού, του απογεύματος, της επιστροφής. Οι σκιές δεν εξαφανίζονται,πειθαρχούνται. Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό. Ένας εντελώς άσκιωτος χώρος θα έμοιαζε ψεύτικος. Ένας πολύ σκοτεινός χώρος θα έμοιαζε απειλητικός. Ενώ εκεί υπάρχει ακριβώς στο ενδιάμεσο, το καθημερινό, έχει αρκετή σκιά για να έχει βάθος και αρκετό φως για να έχει θαλπωρή. Γι’ αυτό και όταν η Κακιά Βασίλισσα, μεταμφιεσμένη σε γριά, πλησιάζει, η απειλή εμφανίζεται πρώτα ως σκιά στο παράθυρο. Η ταινία γνωρίζει ότι το παράθυρο είναι το όριο ανάμεσα στο ασφαλές μέσα και στο επικίνδυνο έξω. Όσο το όριο τηρείται, το σπίτι προστατεύει. Όταν το όριο παραβιάζεται, το σπίτι γίνεται ευάλωτο. Άρα το σπιτάκι δεν είναι μαγικά ασφαλές. Είναι ασφαλές όσο διαβάζονται σωστά τα κατώφλια του. Η υλικότητα του χώρου είναι άλλο τεράστιο ζήτημα. Το ξύλο, η πέτρα, τα σκαλισμένα έπιπλα, οι βαριές επιφάνειες, όλα δημιουργούν μια αίσθηση φυσικότητας και διάρκειας. Δεν είναι γυαλιστερό, δεν είναι αφηρημένο, δεν είναι μοντέρνο. Είναι tactile, δηλαδή σχεδόν το αισθάνεσαι με το χέρι.
Ο θεατής φαντάζεται την τραχύτητα του ξύλου, τη ζέστη της φωτιάς, το βάρος της πέτρας, τη μυρωδιά του χώρου. Γι’ αυτό το cottage έχει τέτοια μνημονική δύναμη. Δεν το θυμόμαστε μόνο ως εικόνα, το θυμόμαστε σαν αίσθηση. Σαν να ξέρουμε πώς μυρίζει. Σαν να ξέρουμε πώς ακούγεται το πάτωμα. Σαν να έχουμε κάτσει κι εμείς στο τραπέζι. Αυτή είναι η ιδιοφυΐα του Disney εδώ, δημιουργεί έναν φανταστικό χώρο που ενεργοποιεί πραγματικές σωματικές μνήμες. Το κέντρο του σπιτιού είναι η εστία και το τραπέζι. Αυτά δεν είναι απλά props. Είναι ο κοινωνικός πυρήνας του. Γύρω από τη φωτιά συγκεντρώνεται η θαλπωρή, γύρω από το τραπέζι οργανώνεται η κοινότητα. Στην ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού, η εστία δεν είναι απλώς πηγή θερμότητας. Είναι το αρχαιότερο σύμβολο σπιτιού, οικογένειας, αφήγησης, τροφής, προστασίας. Το cottage των νάνων το χρησιμοποιεί αυτό υποσυνείδητα αλλά πανίσχυρα. Ακόμα κι αν ο θεατής δεν το αναλύει, το νιώθει. Ένα σπίτι με εστία μοιάζει κατοικημένο. Ένα σπίτι με τραπέζι μοιάζει έτοιμο να δεχτεί ανθρώπους. Ένα σπίτι με μικρά κρεβάτια μοιάζει να έχει ρουτίνα, ύπνο, επιστροφή, καθημερινότητα. Αυτά είναι αρχέτυπα ασφάλειας.
Υπάρχει όμως και μια πιο σύνθετη πλευρά, το σπίτι είναι ασφαλές επειδή η Χιονάτη το μετατρέπει σε σπίτι. Όταν το βρίσκει, είναι ακατάστατο. Η είσοδός της ενεργοποιεί το μοτίβο της οικιακής φροντίδας. Καθαρίζει, οργανώνει, μαγειρεύει, φροντίζει. Εδώ μπαίνει η ιδεολογική ανάγνωση. Δεν είναι ουδέτερος χώρος, είναι χώρος όπου η θηλυκότητα, όπως την αντιλαμβάνεται η Disney της δεκαετίας του '30, συνδέεται με την φροντίδα. Η Χιονάτη γίνεται σχεδόν μητρική φιγούρα για τους νάνους. Το σπίτι γίνεται ασφαλές επειδή μια γυναικεία παρουσία αναλαμβάνει τη φροντίδα του. Αυτό, παράγει τρυφερότητα. Η Χιονάτη δεν κατακτά το σπίτι με ηρωική δράση αλλά με καθάρισμα, τραγούδι, μαγείρεμα και φροντίδα. Η ταινία παρουσιάζει την οικιακή εργασία ως χαρά, σχεδόν ως φυσική προέκταση της θηλυκότητας.
Όμως ακριβώς αυτή η έμφυλη κωδικοποίηση είναι μέρος της δύναμης του, γιατί γίνεται ασφαλές επειδή γίνεται μητρικό.
Η δεκαετία του '30 έχει επίσης τεράστια σημασία.Η Χιονάτη κυκλοφόρησε σε μια Αμερική που είχε περάσει τη "Μεγάλη ύφεση". Η φτώχεια, η ανασφάλεια, η απώλεια στέγης, η ανάγκη για απλό φαγητό και σταθερή κοινότητα ήταν βαθιά βιώματα της εποχής. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το σπιτάκι των νάνων δεν είναι απλώς παραμυθένιο. Είναι φαντασίωση επιβίωσης. Ένα μικρό σπίτι μέσα σε έναν επικίνδυνο κόσμο, όπου υπάρχει δουλειά, φαγητό, ρουτίνα, τραγούδι, κρεβάτι, φωτιά και συντροφικότητα.
Δεν είναι παλάτι.
Δεν υπόσχεται πλούτο.
Υπόσχεται το βασικότερο, να μη χαθείς.
Αυτό το κάνει συγκινητικό. Είναι μικροαστική, λαϊκή, σχεδόν depression-era ουτοπία, όχι ομως ανέφικτη που μας λέει, μπορεί ο κόσμος έξω να είναι σκληρός, αλλά μέσα εδώ υπάρχει ακόμα τάξη, τροφή, φωτιά και άνθρωποι. Η σχέση του σπιτιού με την εργασία είναι επίσης αποκαλυπτική. Οι νάνοι δουλεύουν έξω, στο ορυχείο (δεν τους λες πρακτικά φτωχούληδες, διαμάντια βγάζουν). Η εργασία τους όμως είναι σωματική, εξωτερική, παραγωγική. Η Χιονάτη δουλεύει μέσα, στο σπίτι. Η εργασία της είναι φροντιστική, οικιακή, αναπαραγωγική. Το σπιτάκι ενώνει αυτές τις δύο οικονομίες, το έξω φέρνει πόρους, το μέσα δημιουργεί ζωή. Γι' αυτό το σπίτι δεν είναι απλώς καταφύγιο από τον κόσμο, είναι μικρογραφία κοινωνίας. Έχει κανόνες, ρόλους, ρυθμούς. Οι νάνοι φεύγουν, επιστρέφουν, πλένονται, τρώνε, κοιμούνται.
Η Χιονάτη καθαρίζει, μαγειρεύει, περιμένει, φροντίζει. Αφηγηματικά λειτουργεί ως απόλυτη μηχανή θαλπωρής. Η τάξη του χώρου είναι αποτέλεσμα εργασίας. Η ασφάλεια δεν είναι δεδομένη, παράγεται. Αισθητικά, ανήκει σε μια παράδοση ευρωπαϊκού παραμυθικού σπιτιού, αλλά δεν αντιγράφει ένα συγκεκριμένο πρότυπο.
Έχει στοιχεία από γερμανική και κεντροευρωπαϊκή λαϊκή αρχιτεκτονική, βαυαρικά και αλπικά σπιτάκια, αγγλικό picturesque, αλλά και την αμερικανική storybook architecture του Μεσοπολέμου. Στο Λος Άντζελες της εποχής υπήρχαν κτίρια με παραμορφωμένες στέγες, μικρά παράθυρα, καμινάδες, θεατρική παλαιότητα, σαν να είχαν ξεπηδήσει από εικονογράφηση παραμυθιού. Τέτοια παραδείγματα, όπως τα λεγόμενα "Snow White Cottages" στο Los Feliz ή το Tam O’Shanter, δεν μπορούν πάντα να αποδειχθούν ως άμεσες πηγές, αλλά ανήκουν στην ίδια οπτική κουλτούρα.
Ο Disney δεν εφηύρε από το μηδέν αυτή τη γλώσσα. Την πήρε, την απλοποίησε, την έκανε πιο συναισθηματική και την πέρασε μέσα από το φίλτρο του animation. Το αποτέλεσμα είναι ένα σπίτι που μοιάζει παλιό χωρίς να είναι ιστορικά συγκεκριμένο. Είναι "κάποτε". Είναι "εκεί". Είναι "στο δάσος". Είναι οικουμενικό παραμυθένιο σπίτι.
Η τεχνολογία της multiplane camera ενίσχυσε ακόμη περισσότερο αυτή την αίσθηση. Ο Disney άλλωστε είναι γνωστό πως δεν ήθελε επίπεδους κόσμους. Ήθελε βάθος, στρώσεις, κίνηση μέσα στον χώρο. Τα backgrounds της Χιονάτης, τα watercolor layers, τα cels, οι φιγούρες, όλα συνεργάζονταν ώστε ο κόσμος να φαίνεται πιο πειστικός. Το σπιτάκι, λοιπόν, δεν είναι μόνο σχεδιασμένο όμορφα,είναι κινηματογραφημένο ώστε να μοιάζει κατοικήσιμο. Η κάμερα δεν το βλέπει σαν εικόνα σε βιβλίο αλλά σαν χώρο στον οποίο μπορείς να μπεις. Αυτό έχει τεράστια σημασία για το animation. Η Χιονάτη δεν περπατά μπροστά από ένα φόντο, μοιάζει να κινείται μέσα σε έναν κόσμο με βάθος. Και όσο πιο πειστικός γίνεται ο χώρος, τόσο πιο ισχυρή γίνεται η ασφάλεια που εκπέμπει.Η μουσική και ο ήχος είναι ένα ακόμη μυστικό. Στις σκηνές του καθαρίσματος, ο χώρος σχεδόν μουσικοποιείται. Τα αντικείμενα, τα ζώα, οι κινήσεις, όλα μπαίνουν σε ρυθμό. Το σπίτι δεν είναι σιωπηλό,ανταποκρίνεται. Τα πιάτα, τα σκουπίσματα, τα βήματα, οι μικρές κινήσεις γίνονται μέρος μιας ακουστικής τάξης.
Αυτό δημιουργεί προβλεψιμότητα. Και η προβλεψιμότητα είναι βασικό στοιχείο της ασφάλειας οπως είπαμε νωρίτερα. Ένα απειλητικό περιβάλλον είναι γεμάτο απρόβλεπτους ήχους. Το cottage είναι γεμάτο ήχους εργασίας, τραγουδιού, ρουτίνας. Ακόμα και πριν οι νάνοι επιστρέψουν, ο χώρος έχει ήδη αρχίσει να ζει. Έχει ρυθμό. Και ο ρυθμός καθησυχάζει. Το παράθυρο είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον σύμβολο του σπιτιού. Από τη μία, επιτρέπει επικοινωνία με τη φύση, με τα ζώα, με το έξω. Από την άλλη, γίνεται το σημείο ευαλωτότητας. Η γριά Βασίλισσα δεν καταστρέφει το σπίτι με βία,το διαβρώνει μέσω του κατωφλιού, μέσω της εξαπάτησης, μέσω της φιλοξενίας. Αυτό είναι πολύ βαθύ παραμυθιακό μοτίβο. Το σπίτι προστατεύει από το τέρας όσο το τέρας μένει έξω. Αλλά τι γίνεται όταν το τέρας φοράει πρόσωπο αδυναμίας; Τι γίνεται όταν η απειλή έρχεται σαν γριά που ζητά συμπόνια; Εκεί το οίκημα αποκαλύπτει ότι η ασφάλεια δεν είναι ποτέ απόλυτη.
Χρειάζεται κρίση.
Χρειάζεται διάκριση.
Ο Γκρινιάρης το λέει καθαρά όταν προειδοποιεί να μη μπει κανείς μέσα. Το σπίτι έχει κανόνα. Η τραγωδία συμβαίνει όταν ο κανόνας παραβιάζεται. Η πολιτισμική ζωή του σπιτιού μετά την ταινία δείχνει πόσο βαθιά χαράχτηκε στη συλλογική μνήμη.
Μουσεία όπως το Walt Disney Family Museum και το Metropolitan Museum of Art έχουν αντιμετωπίσει το υλικό της Χιονάτης ως αντικείμενο ιστορίας της τέχνης, όχι απλώς ως παιδική ψυχαγωγία. Τα cels, τα backgrounds, τα concept drawings, τα layouts, τα watercolor studies, όλα δείχνουν τη χειροποίητη πολυπλοκότητα της ταινίας. Το cottage επιβιώνει σε αυτά τα αρχεία όχι μόνο ως σκηνικό αλλά ως εικαστικό γεγονός. Και στις σύγχρονες αποκαταστάσεις 4K, η Disney χρησιμοποιεί reference art από την Animation Research Library για να επαναφέρει όσο γίνεται το αρχικό intended look. Αυτό σημαίνει πως το σπίτι των νάνων συνεχίζει, σχεδόν έναν αιώνα μετά, να "ανακαινίζεται" αρχειακά. Δεν είναι νεκρή εικόνα. Είναι ζωντανό πολιτισμικό αντικείμενο.
Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη του κληρονομιά. Το σπίτι των νάνων προαναγγέλλει όλη τη σύγχρονη λατρεία των cozy spaces. Από τα hobbit holes του Tolkien μέχρι τα cottagecore aesthetics, από τα cozy games μέχρι τα fantasy inns, από τα μικρά σπίτια στα δάση μέχρι τα animated interiors της Ghibli, υπάρχει μια κοινή επιθυμία, να βρούμε έναν μικρό χώρο μέσα σε έναν μεγάλο και απειλητικό κόσμο. Το σπίτι των νάνων είναι από τους πρώτους κινηματογραφικούς χώρους που το έκανε αυτό τέλεια. Δεν είναι τυχαίο ότι μοιάζει συγγενικό με το σπίτι του Μπίλμπο, παρότι ανήκουν σε διαφορετικές παραδόσεις. Και τα δύο είναι μικρά, κυκλικά, χαμηλά, γεμάτα φαγητό, αντικείμενα, ζεστασιά. Και τα δύο λένε ότι η περιπέτεια μπορεί να περιμένει λίγο, γιατί πρώτα χρειάζεται τροφή, φωτιά και ασφάλεια. Το πιο συγκινητικό είναι ότι δεν είναι όμορφο επειδή είναι τέλειο. Είναι όμορφο επειδή είναι ατελές. Η στέγη του μοιάζει λίγο στραβή. Τα έπιπλα είναι μικρά και παράξενα. Η ακαταστασία του είναι σχεδόν κωμική. Οι νάνοι δεν είναι εκλεπτυσμένοι οικοδεσπότες. Κι όμως, όλα αυτά το κάνουν πιο ανθρώπινο. Η τελειότητα συχνά αποξενώνει.
Η ατέλεια προσκαλεί.
Ένα τέλειο παλάτι το θαυμάζεις από απόσταση.
Ένα ατελές σπίτι θέλεις να το κατοικήσεις.
Αυτό είναι το μυστικό του.
Δεν λέει "κοίτα πόσο υπέροχο είμαι". Λέει έλα μέσα, κάνει κρύο έξω. Γι’ αυτό παραμένει τόσο δυνατό. Επειδή δεν είναι απλώς μέρος της πλοκής. Είναι συναισθηματικός μηχανισμός. Είναι το μέρος όπου η ταινία παίρνει μια τρομαγμένη, κυνηγημένη ηρωίδα και της δίνει προσωρινά έναν κόσμο που μπορεί να καταλάβει. Είναι το μέρος όπου η φύση παύει να είναι τέρας και γίνεται συντροφιά. Είναι το μέρος όπου τα ζώα δεν είναι πλέον σκιές πανικού αλλά βοηθοί. Είναι το μέρος όπου ο ήχος γίνεται τραγούδι, η εργασία γίνεται ρυθμός, το φως γίνεται φροντίδα, το μικρό γίνεται πολύτιμο.
Και ταυτόχρονα είναι ένας χώρος αντιφάσεων, τρυφερός αλλά έμφυλα φορτισμένος, προστατευτικός αλλά ευάλωτος, λαϊκός αλλά ιδεολογικός, φανταστικός αλλά απίστευτα υλικός.
Αν πρέπει να το πούμε σε μία φράση όσα σας έγραψα, το σπιτάκι των επτά νάνων είναι η αρχιτεκτονική μορφή της ανακούφισης.
Είναι αυτό που βλέπεις αφού έχεις χαθεί στο δάσος.
Είναι η μικρή πόρτα μετά τον εφιάλτη.
Είναι το φως στο παράθυρο.
Είναι το σπίτι που δεν υπόσχεται μεγαλείο, αλλά υπόσχεται κάτι πολύ βαθύτερο ότι, έστω για λίγο, ο κόσμος μπορεί να γίνει ξανά κατοικήσιμος.
Vasilis Couts
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου