Το μυθιστόρημα εκδόθηκε το '49, σε έναν κόσμο που μόλις είχε βγει από τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και έμπαινε στον Ψυχρό Πόλεμο. Ο Όργουελ δεν έβλεπε το 1984 σαν ημερομηνία-μαντεία. Το έβλεπε σαν μεγεθυντικό φακό. Και αυτό είναι το πρώτο ανατριχιαστικό σημείο, το βιβλίο δεν είναι sci-fi τεχνολογίας. Δεν τον ενδιαφέρουν οι εφευρέσεις. Τον ενδιαφέρει η δομή.
Η Ωκεανία κυβερνάται από το Ingsoc - English Socialism. Εδώ βρίσκεται η πρώτη μεγάλη ειρωνεία. Ο Όργουελ ήταν δημοκρατικός σοσιαλιστής. Αλλά το καθεστώς του βιβλίου δεν είναι σοσιαλιστικό με καμία ουσιαστική έννοια. Είναι ολιγαρχία μεταμφιεσμένη σε ιδεολογία. Το όνομα λειτουργεί ως μάσκα. Αυτό είναι κομβικό, το 1984 δεν επιτίθεται σε μια ιδέα, επιτίθεται στη διαστρέβλωσή της όταν μετατρέπεται σε μηχανισμό απόλυτου ελέγχου. Το καθεστώς στηρίζεται σε τέσσερις θεμελιώδεις άξονες, επιτήρηση, γλώσσα, ιστορία και ψυχολογική πειθάρχηση.
Η επιτήρηση στο '84 δεν είναι gadget. Τα telescreens δεν είναι εντυπωσιακά μηχανήματα. Είναι
ψυχολογικός τρόμος. Η ιδιοφυΐα του Όργουελ δεν είναι ότι φαντάστηκε κάμερες. Είναι ότι κατάλαβε πως η πραγματική εξουσία δεν χρειάζεται να σε παρακολουθεί συνεχώς. Αρκεί να πιστεύεις ότι μπορεί να το κάνει. Η επιτήρηση εσωτερικεύεται. Ο πολίτης γίνεται ο δικός του δεσμοφύλακας. Αλλά το αληθινό αριστούργημα του βιβλίου είναι το Newspeak.Το Newspeak δεν είναι απλή λογοκρισία. Δεν αφαιρεί μόνο απαγορευμένες λέξεις. Ανασχεδιάζει το λεξιλόγιο έτσι ώστε ορισμένες σκέψεις να γίνουν αδύνατες. Αν η λέξη “ελευθερία” περιοριστεί σε τεχνική σημασία (π.χ. "ο σκύλος είναι ελεύθερος από ψύλλους"), τότε η πολιτική έννοια αποσυντίθεται. Δεν πρόκειται για απαγόρευση ιδεών. Πρόκειται για ατροφία σκέψης. Αυτό είναι φιλοσοφία της γλώσσας ντυμένη ως μυθοπλασία.
Στο ίδιο επίπεδο λειτουργεί και η διαχείριση της ιστορίας. Το Υπουργείο Αλήθειας ξαναγράφει καθημερινά το παρελθόν. Αν το Κόμμα προβλέψει κάτι λάθος, το παρελθόν τροποποιείται ώστε να δείχνει ότι είχε δίκιο. Το κρίσιμο δεν είναι το ψέμα. Είναι η εξάλειψη κάθε εναλλακτικής μνήμης. Η αλήθεια παύει να είναι αντικειμενικό μέγεθος και γίνεται διοικητική απόφαση. Η φράση "Όποιος ελέγχει το παρελθόν ελέγχει το μέλλον" δεν είναι σύνθημα. Είναι το απόλυτο ΓAMHMENO θεώρημα.
Και έπειτα έρχεται η έννοια του doublethink. Η ικανότητα να αποδέχεσαι δύο αντικρουόμενες αλήθειες ταυτόχρονα. "Ο Πόλεμος είναι Ειρήνη". "Η Ελευθερία είναι Σκλαβιά". Δεν είναι απλώς παράδοξα. Είναι τεστ υποταγής. Όταν μπορείς να πιστεύεις το αδύνατο χωρίς εσωτερική σύγκρουση, έχεις παραδώσει τον πυρήνα της λογικής σου. Το βιβλίο είναι τρομακτικό όχι επειδή περιγράφει βασανιστήρια, αν και το δωμάτιο 101 είναι από τις πιο ωμές σκηνές στην ιστορία της λογοτεχνίας, αλλά επειδή περιγράφει τη συντριβή της ίδιας της πραγματικότητας. Το Κόμμα δεν αρκείται στην υπακοή. Θέλει αγάπη. Θέλει ο Γουίνστον να αγαπά τον Μεγάλο Αδελφό. Θέλει μεταστροφή της συνείδησης.
Εκεί βρίσκεται η κορυφή του ολοκληρωτισμού,
όχι να σπάσεις το σώμα, αλλά να ξαναγράψεις τον νου.
Και εδώ βρίσκεται το "προφητικό" στοιχείο του 1984.
Όχι στις οθόνες.
Όχι στις στολές.
Αλλά στη διάγνωση ότι η εξουσία του μέλλοντος δεν θα βασίζεται μόνο στη βία. Θα βασίζεται στον έλεγχο της πληροφορίας, της γλώσσας, της μνήμης και
τελικά της αντίληψης.
Στο τέλος δεν υπάρχει επανάσταση.
Δεν υπάρχει λύτρωση.
Ο Γουίνστον δεν πεθαίνει ηρωικά. Ζει. Και αγαπά τον Μεγάλο Αδελφό.
Το σύστημα δεν καταρρέει.
Σταθεροποιείται.
Το 1984 δεν είναι ιστορία αντίστασης. Είναι ιστορία ήττας της αλήθειας. Και ίσως γι’ αυτό παραμένει διαχρονικό. Επειδή δεν είναι προφητεία για μια συγκεκριμένη χρονιά. Είναι ακτινογραφία κάθε εποχής όπου η εξουσία επιχειρεί να ορίσει τι είναι πραγματικό. Το πραγματικό twist; Το βιβλίο δεν φοβάται μόνο τον ολοκληρωτισμό. Φοβάται τη στιγμή που οι άνθρωποι θα πάψουν να ενδιαφέρονται για την αλήθεια (!!!).
Και εκεί, ο Όργουελ δεν ήταν μπροστά από την εποχή του. Ήταν απλώς οξύτατος αναγνώστης της ανθρώπινης φύσης.
Vasilis Cøũts
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου