Ένα πλάσμα που δεν ήταν τέρας. Ήταν γυναίκα.Υπήρξε γυναίκα. Υπήρξε άνθρωπος. Υπήρξε θύμα. Και παρ’ όλα αυτά, η μυθολογία τη θυμάται ως τέρας.Αν ρωτήσεις σήμερα κάποιον ποια ήταν η Μέδουσα, θα σου πει για φίδια αντί για μαλλιά, για βλέμμα που πετρώνει, για έναν ήρωα που της έκοψε το κεφάλι και έσωσε τον κόσμο. Αυτό που σχεδόν κανείς δεν λέει ή δεν ξέρει είναι ότι πριν γίνει σύμβολο τρόμου, η Μέδουσα ήταν μια νέα γυναίκα που τιμωρήθηκε όχι για κάτι που έκανε, αλλά για κάτι που της έκαναν. Σύμφωνα με την πιο γνωστή εκδοχή του μύθου, όπως τη διασώζει ο Οβίδιος στις "Μεταμορφώσεις", η Μέδουσα δεν γεννήθηκε τέρας. Ήταν ιέρεια της Αθηνά, αφιερωμένη στη θεά, και φημισμένη για την ομορφιά της, ιδιαίτερα για τα μαλλιά της. Η ομορφιά της όμως γίνεται η αφορμή της καταστροφής της.
Ο Ποσειδώνας αποφάσισε να την διεκδικήσει. Όμως, αυτή ως ιέρεια αρνήθηκε. Και τότε τη βιάζει μέσα στον ναό της Αθηνάς. Όχι απλώς την κακοποιεί, αλλά βεβηλώνει και τον ιερό χώρο.Και εδώ η ιστορία παίρνει τη σκληρή, σχεδόν κυνική της τροπή,ο Ποσειδώνας δεν τιμωρείται. Η Αθηνά στρέφεται εναντίον της Μέδουσας. Αυτή ευθύνεται που παρέσυρε έναν κορυφαίο θεό! Έτσι αποφασίζει να την τιμωρήσει, τη μεταμορφώνει. Τα μαλλιά της γίνονται φίδια. Το πρόσωπό της γίνεται τόσο τρομακτικό ώστε όποιος τη κοιτά στα μάτια να πετρώνει. Η γυναίκα που υπέστη βία μετατρέπεται σε τέρας. Όχι επειδή ήταν επικίνδυνη αλλά επειδή έπρεπε να τιμωρηθεί κάποιος. Έτσι γεννιέται ένα από τα αρχαιότερα παραδείγματα αυτού που σήμερα ονομάζουμε victim blaming. Η Μέδουσα δεν χάνει απλώς την ανθρώπινη μορφή της, χάνει και τη φωνή της.Από εκεί και πέρα, η ιστορία της δεν λέγεται από την ίδια, αλλά από τους άλλους, από θεούς, ποιητές και ήρωες. Εκείνη γίνεται το "πρόβλημα" που πρέπει να λυθεί.
Όταν εμφανίζεται ο Περσέας, δεν παρουσιάζεται ως δολοφόνος μιας γυναίκας, αλλά ως εξολοθρευτής τέρατος. Με τη βοήθεια της ίδιας της Αθηνάς, χρησιμοποιεί την αντανάκλαση της ασπίδας του για να μην αντικρίσει το βλέμμα της και την αποκεφαλίζει. Από το σώμα της, τη στιγμή του θανάτου της, γεννιούνται ο Πήγασος και ο Χρυσάωρ, τα παιδιά που είχε συλλάβει από τον Ποσειδώνα. Ακόμα και νεκρή, η Μέδουσα δημιουργεί. Και όμως, η ειρωνεία κορυφώνεται μετά. Το κεφάλι της δεν θάβεται. Χρησιμοποιείται ως όπλο. Ο Περσέας το σηκώνει σαν τρόπαιο, πετρώνει εχθρούς και τέρατα, και στο τέλος το χαρίζει στην Αθηνά. Η θεά τοποθετεί το πρόσωπο της Μέδουσας στην αιγίδα της. Το τέρας γίνεται σύμβολο προστασίας. Το γοργόνειο εμφανίζεται σε ασπίδες, ναούς και σπίτια για να διώχνει το κακό. Η γυναίκα που τιμωρήθηκε γίνεται, μεταθανάτια, φύλακας των άλλων.
Το πιο ιδιαίτερο αλλά κρίσιμο twist; Η εκδοχή της όμορφης ιέρειας που μετατρέπεται σε τέρας δεν είναι η αρχαιότερη. Σε παλαιότερες ελληνικές παραδόσεις, η Μέδουσα φαίνεται να είναι εξαρχής χθόνιο, αποτρεπτικό πλάσμα, ένα σύμβολο φόβου και δύναμης. Ο μύθος του βιασμού και της τιμωρίας είναι ρωμαϊκή προσθήκη. Δηλαδή κάποια στιγμή, κάποιος ένιωσε την ανάγκη να εξηγήσει το τέρας ως τιμωρημένη γυναίκα. Και αυτό από μόνο του λέει πολλά.Η Μέδουσα δεν είναι απλώς το πλάσμα που πετρώνει.Είναι η ιστορία μιας γυναίκας που πρώτα υπέστη βία, μετά σιωπή, και τελικά μετατράπηκε σε σύμβολο άλλοτε τρόμου, άλλοτε δύναμης.Και ίσως τελικά, το πιο τρομακτικό στην ιστορία της δεν είναι τα φίδια.
Είναι το πώς επιλέξαμε να τη θυμόμαστε.Αν κοιτάξουμε τον μύθο ψύχραιμα, σχεδόν εργαστηριακά, θα δούμε κάτι τρομακτικά διαχρονικό. Η εξουσία βρίσκει τρόπο να διασωθεί. Ο Ποσειδώνας είναι ένας από τους ισχυρότερους θεούς του Ολύμπου. Γιος του Κρόνου. Αδελφός του Δία. Κυρίαρχος των θαλασσών. Η πράξη του,όπως τη διηγείται ο Οβίδιος, είναι ξεκάθαρη. Κι όμως, μέσα στην αφήγηση, δεν υπάρχει συνέπεια γι’ αυτόν. Καμία τιμωρία. Καμία απώλεια κύρους. Καμία πτώση.Αντίθετα, η μεταμόρφωση και η τιμωρία πέφτουν στη Μέδουσα.Η εξουσία προστατεύει την εξουσία. Ο ισχυρός μένει στο απυρόβλητο. Ο αδύναμος μετατρέπεται σε παράδειγμα.Και εδώ έρχεται η πιο σύνθετη, ίσως και πιο άβολη πτυχή, η Αθηνά. Θεά της σοφίας. Θεά της στρατηγικής. Γυναίκα. Δεν στρέφεται εναντίον του Ποσειδώνα. Δεν αμφισβητεί τον ισχυρό. Δεν αποδίδει ευθύνη στον θύτη. Αντίθετα, μεταθέτει την ευθύνη στο θύμα. Θα μου πεις μυθολογία είναι (λες και δεν συμβαίνει μέχρι σήμερα αυτό).Δεν πρόκειται απλώς για σύγκρουση χαρακτήρων. Είναι μηχανισμός. Στο μυθολογικό σύμπαν, όπως και σε πολλές ανθρώπινες κοινωνίες, η ιεραρχία μετρά περισσότερο από τη δικαιοσύνη.
Ο Ποσειδώνας είναι θεός με πολιτική βαρύτητα. Η Μέδουσα είναι θνητή γυναίκα. Η ισορροπία δυνάμεων είναι άνιση πριν καν ξεκινήσει η "δίκη".Κι έτσι ο μύθος, πέρα από το φανταστικό του περίβλημα, γίνεται σχεδόν κοινωνιολογικό case study, η εξουσία σπάνια αυτοτιμωρείται.Η ευθύνη μετατοπίζεται προς τα κάτω.Και ακόμη κι εκείνοι που θα περίμενε κανείς να σταθούν στο πλευρό του αδύναμου, συχνά συντάσσονται με τη διατήρηση της τάξης.Η Μέδουσα τελικά γίνεται τέρας όχι επειδή γεννήθηκε έτσι, αλλά επειδή η εξουσία έπρεπε να μείνει αλώβητη.Και ίσως αυτό είναι το πιο επίκαιρο στοιχείο του μύθου,νδεν μας τρομάζει το βλέμμα της.Μας τρομάζει το πόσο γνώριμο μοιάζει το μοτίβο.
Vasilis Cøũts
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου